Tradycyjna maślnica drewniana

Tradycyjna maślnica drewniana – historia i wyrób masła

Maślnica (w zależności od regionu nazywana kierzanką, kierznia lub wybijanką) to jedno z najważniejszych naczyń w dawnej wiejskiej kuchni i maślarstwie. Przez stulecia wyrób własnego masła stanowił podstawowy element samowystarczalności gospodarstwa domowego. Pozwalał na zagospodarowanie nadmiaru mleka i uzyskanie cennych produktów spożywczych – świeżego masła oraz pożywnej maślanki.

Anatomia i budowa maślnicy

Konstrukcja maślnicy tłuczkowej opiera się na tradycyjnej sztuce bednarskiej:

• Konew (konstrukcja klepkowa): Pionowe, lekko zbiegające się ku górze drewniane klepki (najczęściej z drewna świerkowego, jodłowego lub dębowego), spięte metalowymi (lub dawniej podwójnymi drewnianymi) obręczami.
• Pokrywka: Drewniane wieko nakładane na wierzch naczynia, z otworem pośrodku chroniącym przed rozpryskiwaniem się śmietany podczas pracy.
• Tłuczek (bijak / stępor): Długi drewniany kij zakończony na dole perforowaną krążkową lub krzyżakiem. Otwory w krążku umożliwiały przepływ śmietany pod ciśnieniem i jej intensywne napowietrzanie.

Jak wyglądało robienie masła w maślnicy?

Do maślnicy wlewano ukwaszoną, odpowiednio odstana i schłodzoną śmietanę. Robienie masła polegało na rytmicznym podnoszeniu i opuszczaniu tłuczka. Pod wpływem uderzeń tłuczka błonki tłuszczowe w śmietanie ulegały rozbiciu, a cząsteczki tłuszczu łączyły się w większe grudki.

Po uzyskaniu charakterystycznego ziarna maślanego oddzielano maślankę, a powstałą masę płukano w zimnej wodzie, wygniatano w drewnianej maślnicy lub niecce i formowano w osełki.

Ewolucja naczyń do masła

Maślnice tłuczkowe z pionowym bijakiem były najstarszym i najbardziej rozpowszechnionym typem maślnic. Z czasem (na przełomie XIX i XX wieku) zaczęły ustępować miejsca wydajniejszym maślnicom korbowym (poziomym lub wirnikowym), a w połowie XX wieku – maślnicom elektrycznym i fabrycznej produkcji nabiału. Dziś drewniane kierzanki są pięknym rekwizytem tradycji wiejskiej oraz cenionym elementem dekoracyjnym w stylu rustykalnym.